Artikkelen er henta frå årsskriftet til Vågå Historielag; Jutulen 2008,

JUTULEN

Av Ola Grøsland

Segnene om jutulen og Jutulporten er svært kjende, og dei var av dei P Chr Asbjørnsen samla og gav ut i "Huldre-Eventyr" fyrst i 1840-åra. Ivar Kleiven hadde òg med segnene i "Segner fraa Vaagaa", og seinare i "I gamle Daagaa". Jutulen i Prestberget er fyrste gongen omtala i Gerhard Schønings "Reise gjennom den nordlige Gudbrandsdalen i Aaret 1775". Der blir segna om da jutulen kasta etter kyrkjeklokkene referert.

I ymse variantar er segna om "Prestbergjutulen og Blessomen" både vide kjend og gammal. Utanom Noreg finn vi henne i Sverige, Danmark og Tyskland knytt til andre stader og personar, og vi har sidestykke til segna frå mellom- alderen med både heiden og kristeleg tilknyting. Det er typisk for folkedikting som både eventyr og segner at det er vandremotiv. Det vil seia at skjelettet av segna er vidare utbreidd, men at ho får ei lokal utforming ut frå miljø og personar.

I nedskrifta til P Chr Asbjørnsen er jutulen framstilt slik: "Rett som han (Jehans Blessom) gikk, strauk det forbi en vågeværing i kvit kofte med taskelokk og knapper som sølvdalere. Det var en stor, svær mann. Han syntes han skulle kjenne han òg, men han gikk så fort". I "I gamle Daagaa" omtalar Ivar Kleiven jutulen på denne måten: " - fekk han sjaa att-i ein Norddøl fram-i Gatun", altså som ein vanleg mann.
Jutulen var såleis ein typisk underjordisk, med utsjånad som folk, men med overnaturlege evner, både i styrke og i evna til å kjøre fort med hest og slede.

Ordet jutul og jøtul, på svensk jätte, dansk jætte, er det same som jotun i norrøn mytologi. Etter gudesegnene budde jotnane i Jotunheimen og låg i strid med gudar og menneske. Dei hadde kongsgardar, var store, sterke og kloke. Det var hos dei Odin stal skaldemjøden. Ordet har nok samanheng med verbet eta, altså nærmast ein storetar.

Kjelder:
- Ivar Kleiven "I gamle Daagaa"
- Asbjørnsen og Moe: Norske Folkeeventyr
- Norsk folkedikting. Samlaget.
- Norsk alkunnebok